„Rak” to najgroźniejszy „demon” współczesnej medycyny. Ludzie coraz częściej zwracają uwagę na badania przesiewowe i profilaktykę raka. „Markery nowotworowe”, jako proste narzędzie diagnostyczne, stały się przedmiotem zainteresowania. Jednak poleganie wyłącznie na podwyższonych markerach nowotworowych może często prowadzić do błędnego przekonania o rzeczywistym stanie zdrowia.
Czym są markery nowotworowe?
Mówiąc najprościej, markery nowotworowe odnoszą się do różnych białek, węglowodanów, enzymów i hormonów produkowanych w organizmie człowieka. Markery nowotworowe mogą być wykorzystywane jako narzędzia przesiewowe do wczesnego wykrywania raka. Jednak wartość kliniczna pojedynczego, nieznacznie podwyższonego wyniku markera nowotworowego jest stosunkowo ograniczona. W praktyce klinicznej różne stany, takie jak infekcje, stany zapalne i ciąża, mogą powodować wzrost markerów nowotworowych. Ponadto, niezdrowe nawyki związane ze stylem życia, takie jak palenie tytoniu, picie alkoholu i późne chodzenie spać, również mogą prowadzić do podwyższenia poziomu markerów nowotworowych. Dlatego lekarze zazwyczaj zwracają większą uwagę na trend zmian markerów nowotworowych w danym okresie czasu niż na drobne wahania w pojedynczym wyniku testu. Jednakże, jeśli konkretny marker nowotworowy, taki jak CEA lub AFP (specyficzne markery nowotworowe raka płuc i wątroby), jest znacznie podwyższony, sięgając kilku tysięcy lub dziesiątek tysięcy, wymaga to uwagi i dalszych badań.
Znaczenie markerów nowotworowych we wczesnym wykrywaniu raka
Markery nowotworowe nie stanowią jednoznacznego dowodu na rozpoznanie raka, ale nadal mają istotne znaczenie w badaniach przesiewowych w kierunku raka w określonych okolicznościach. Niektóre markery nowotworowe, takie jak AFP (alfa-fetoproteina) w przypadku raka wątroby, są stosunkowo czułe. W praktyce klinicznej nieprawidłowy wzrost stężenia AFP, wraz z wynikami badań obrazowych i historią choroby wątroby, może być wykorzystany jako dowód rozpoznania raka wątroby. Podobnie, podwyższone stężenie innych markerów nowotworowych może wskazywać na obecność guzów u badanej osoby.
Nie oznacza to jednak, że wszystkie badania przesiewowe w kierunku raka powinny obejmować badanie markerów nowotworowych. Zalecamybadania przesiewowe markerów nowotworowych głównie u osób wysokiego ryzyka:
- Osoby w wieku 40 lat i starsze, z historią intensywnego palenia (czas palenia pomnożony przez liczbę wypalanych dziennie papierosów > 400).
- Osoby w wieku 40 lat i starsze, nadużywające alkoholu lub cierpiące na choroby wątroby (takie jak zapalenie wątroby typu A, B, C lub marskość wątroby).
- Osoby w wieku 40 lat i starsze z zakażeniem Helicobacter pylori w żołądku lub przewlekłym zapaleniem błony śluzowej żołądka.
- Osoby w wieku 40 lat i starsze, u których w rodzinie występował nowotwór (u więcej niż jednego krewnego zdiagnozowano ten sam rodzaj nowotworu).
Rola markerów nowotworowych w leczeniu uzupełniającym raka
Właściwe wykorzystanie zmian markerów nowotworowych ma kluczowe znaczenie dla lekarzy, którzy mogą terminowo dostosowywać strategie leczenia i zarządzać całym procesem leczenia. W rzeczywistości wyniki badań markerów nowotworowych różnią się u poszczególnych pacjentów. U niektórych pacjentów markery nowotworowe mogą mieć całkowicie prawidłowe wartości, podczas gdy u innych ich poziomy sięgają dziesiątek, a nawet setek tysięcy. Oznacza to, że nie dysponujemy ujednoliconymi kryteriami pomiaru tych zmian. Dlatego zrozumienie unikalnych zmian markerów nowotworowych, specyficznych dla każdego pacjenta, stanowi podstawę oceny progresji choroby na podstawie markerów nowotworowych.
Wiarygodny system oceny musi posiadać dwie cechy:"specyficzność"I"wrażliwość":
Specyficzność:Chodzi o to, czy zmiany markerów nowotworowych odpowiadają stanowi pacjenta.
Na przykład, jeśli stwierdzimy, że AFP (alfa-fetoproteina, specyficzny marker nowotworowy raka wątroby) u pacjenta z rakiem wątroby przekracza normę, jego marker nowotworowy wykazuje „swoistość”. I odwrotnie, jeśli AFP u pacjenta z rakiem płuc przekracza normę lub jeśli zdrowa osoba ma podwyższony poziom AFP, podwyższony poziom AFP nie wykazuje swoistości.
Wrażliwość:Określa, czy markery nowotworowe pacjenta zmieniają się wraz z postępem nowotworu.
Przykładowo, jeśli podczas monitorowania dynamicznego zaobserwujemy, że stężenie CEA (antygenu karcinoembrionalnego, specyficznego markera nowotworowego raka niedrobnokomórkowego płuc) u pacjenta z rakiem płuc zwiększa się lub zmniejsza wraz ze zmianami wielkości guza i jest zgodne z trendem leczenia, możemy wstępnie określić czułość jego markera nowotworowego.
Po ustaleniu wiarygodnych markerów nowotworowych (zarówno swoistości, jak i czułości), pacjenci i lekarze mogą dokonać szczegółowej oceny stanu pacjenta na podstawie konkretnych zmian markerów nowotworowych. Takie podejście ma istotne znaczenie dla lekarzy w opracowywaniu precyzyjnych planów leczenia i dostosowywaniu spersonalizowanych terapii.
Pacjenci mogą również wykorzystać dynamiczne zmiany w markerach nowotworowych do oceny oporności na niektóre leki i uniknięcia progresji choroby spowodowanej lekoopornością. Jednakże,należy zauważyć, że stosowanie markerów nowotworowych do oceny stanu pacjenta jest jedynie metodą uzupełniającą w walce lekarzy z rakiem i nie powinno być traktowane jako substytut złotego standardu opieki następczej — badań obrazowych (w tym tomografii komputerowej, rezonansu magnetycznego, pozytonowej tomografii emisyjnej (PET-CT) itp.).
Typowe markery nowotworowe: czym są?
AFP (alfa-fetoproteina):
Alfa-fetoproteina to glikoproteina, która jest normalnie produkowana przez komórki macierzyste zarodka. Podwyższony poziom może wskazywać na nowotwory złośliwe, takie jak rak wątroby.
CEA (antygen rakotwórczy):
Podwyższony poziom antygenu karcinoembrionalnego może wskazywać na różne choroby nowotworowe, w tym raka jelita grubego, raka trzustki, raka żołądka i raka piersi.
CA 199 (Antygen węglowodanowy 199):
Podwyższony poziom antygenu węglowodanowego 199 powszechnie obserwuje się w raku trzustki i innych chorobach, takich jak rak pęcherzyka żółciowego, rak wątroby i rak jelita grubego.
CA 125 (Antygen nowotworowy 125):
Antygen nowotworowy 125 jest stosowany przede wszystkim jako pomocnicze narzędzie diagnostyczne w przypadku raka jajnika. Można go również znaleźć w przypadku raka piersi, raka trzustki i raka żołądka.
TA 153 (Antygen nowotworowy 153):
Podwyższone poziomy antygenu nowotworowego 153 powszechnie obserwuje się w przypadku raka piersi, a także w przypadku raka jajnika, raka trzustki i raka wątroby.
CA 50 (Antygen nowotworowy 50):
Antygen nowotworowy 50 to nieswoisty marker nowotworowy, stosowany głównie jako pomocnicze narzędzie diagnostyczne w przypadku raka trzustki, raka jelita grubego, raka żołądka i innych chorób.
CA 242 (Antygen węglowodanowy 242):
Wynik dodatni badania na antygen węglowodanowy 242 jest na ogół powiązany z nowotworami przewodu pokarmowego.
β2-Mikroglobulina:
β2-mikroglobulina jest stosowana głównie w celu monitorowania czynności kanalików nerkowych i jej poziom może wzrosnąć u pacjentów z niewydolnością nerek, stanem zapalnym lub guzami.
Ferrytyna w surowicy:
Obniżony poziom ferrytyny w surowicy można zaobserwować w takich schorzeniach jak anemia, natomiast podwyższony poziom – w chorobach takich jak białaczka, choroby wątroby i nowotwory złośliwe.
NSE (enolaza specyficzna dla neuronów):
Neuronospecyficzna enolaza to białko występujące głównie w neuronach i komórkach neuroendokrynnych. Jest czułym markerem nowotworowym drobnokomórkowego raka płuc.
hCG (ludzka gonadotropina kosmówkowa):
Gonadotropina kosmówkowa to hormon związany z ciążą. Podwyższony poziom może wskazywać na ciążę, a także na choroby takie jak rak szyjki macicy, rak jajnika i guzy jąder.
TNF (czynnik martwicy nowotworu):
Czynnik martwicy nowotworu bierze udział w niszczeniu komórek nowotworowych, regulacji układu odpornościowego i reakcjach zapalnych. Podwyższony poziom może być związany z chorobami zakaźnymi lub autoimmunologicznymi i może wskazywać na potencjalne ryzyko wystąpienia nowotworu.
Czas publikacji: 01.09.2023